Op zoek naar ‘de waarheid’ met mijn moeder
Naar aanleiding van de aflevering van Zondag met Lubach (ZML) over complotdenkers, vroeg ik mij af of mijn moeder misschien verzeild was geraakt in de fabeltjesfuik. Ik besloot om met haar in gesprek te gaan. Wij hebben voorheen genoeg gesprekken gehad over het nieuws, maar nu wilde ik ook praten over de rol van social media en algoritmes in haar beleving van het nieuws en ‘de waarheid’. Hebben complotdenkers grond om op te staan en moeten wij die ruimte bieden?
Om gelijk vanuit mijn eigen staand-punt te beginnen, ik heb een zwak voor complotten en vooral complotdenkers. Zonder uit te sluiten dat ik er één ben, laat ik ook in het midden of mijn moeder er één is. In tegenstelling tot mij, doet zij wel graag diepgravend onderzoek naar actuele onderwerpen op het internet en social media. Om het plaatje compleet te maken/te verdraaien vind ik het noemenswaardig om te vertellen dat mijn vader Osama Bin Laden een erg aardige man vond lijken. Ik ben alternatief geluid dus wel gewend.
Fan van Lubach
Lubach sprak over de fabeltjesfuik, twee weken trending op die verdoemde YouTube algoritme. Het wantrouwen richting de overheid en media groeit en volgens Lubach is de fabeltjesfuik de alternatieve wereld waarin mensen belanden die geloven in complottheorieën. Het speelt al langer natuurlijk. Sinds de coronapandemie vinden we het moeilijk om realiteit en fictie uit elkaar te halen. En daarvoor begonnen we met Trump al moeilijkheden te ervaren met feiten en cijfers. Maar eigenlijk zijn deze mijlpaaltjes willekeur en een beetje waan van de dag. Complotdenkers en complotten hebben namelijk een rijke geschiedenis en zijn dus van alle tijden. Alhoewel het draagvlak misschien nooit zo groot is geweest. De vraag die ik wil opzetten is: is dat wel zo erg? Voordat ik die vraag probeer te beantwoorden, wil ik de positie van mijn moeder verkennen in dit alles.
Mijn moeder vond het jammer dat ZML het woord complot karikaturiseert. Zij is een groot fan van Lubach en zegt dat uitgerekend hij goed is in complottheorieën uitwerken en eigenlijk zelf een complotdenker is. Hierbij moet je bedenken dat het woord ‘complot’ geen vals, fout of fictief in haar betekenis draagt, ‘theorie’ of ‘denker’ evenmin.
In die aflevering van ZML zie je mensen op het binnenhof politici bedreigen en voor verkrachters uitmaken. Mijn moeder herkent zich niet in dat beeld: ‘Ik vind het heel jammer, want ik denk dat mensen die proberen de waarheid van veel dingen naar boven te krijgen, krijgen niet de kans door deze soort van camouflage, wat Lubach doet. Hij gebruikt deze mensen als het gezicht van complottheorieën. Ik denk niet dat die mensen vertegenwoordigen de miljoenen mensen die een beetje hun geloof hebben verloren in de politiek. En de mensen in de politiek, waarin wij weten: zij vertellen de helft van het verhaal en het nieuws doet dat nog minder.’
Bill Gates
Ik las in een ander artikel dat Bill Gates hoofdrolspeler is in veel complottheorieën. Hij staat onder sommige complotdenkers bekend als de man die het virus heeft veroorzaakt. Helaas moet ik vernemen dat mijn moeder ook geen fan is van de man. De diagnose van mijn moeder staat bijna vast, er lijkt geen ontkomen aan. Zij beweert dat Facebook en Google alles hebben gedaan om de reputatie van Bill Gates te beschermen: ‘Er zijn oude video’s waarin Bill Gates bepaalde dingen zegt met de strekking de wereldbevolking te willen verkleinen. Het was heel nonchalant, dit soort commentaren kwamen zomaar. Niet alleen 1,2,3 keer. Het is bekend al jarenlang dat hij dat wil.’
Daartegenover heeft zij twee of drie vrienden die Bill Gates zien als een altruïst. Dit heeft haar oordeel wat milder gemaakt. Zij gelooft nu dat hij misschien met goede bedoelingen begon, maar dat hij langzaamaan is gecorrumpeerd. Het wantrouwen blijft dus: ‘Ik weet niet wat zijn echte gezicht is, voor mij is dat niet belangrijk. Maar als ik zie dat Facebook en Google voor sommige mensen artikelen verwijderen, omdat zij een ander beeld willen creëren. Ik vertrouw het niet. Ik denk dat na technologie hij ging naar de farmaceutica, omdat de gezondheidszorg is geprivatiseerd.’
Op onderzoek uit
Mijn moeder doet niet aan nattevingerwerk. Zij gaat graag zelf op onderzoek uit, maar in de tricky wegen van het internet is dit bijna af te raden. Misschien is ‘onderzoek doen’ nu alleen mogelijk voor professionals of onder begeleiding van professionals. Professionals die algoritmes omzeilen en een feitencheck-certificaat hebben. Waarheid lijkt geprivatiseerd. Onderzoeken is dus voor de pro’s, mijn moeder zoekt alleen.
Zij zoekt op Google, Facebook en YouTube: ‘Als ik informatie zoek, ja natuurlijk, komen er allerlei thema’s rond wat ik zoek. Ik merk ook meteen, in het bijzonder bij video’s die bepaalde dingen in twijfel trekken. Zij zouden binnen één dag, je zou aan de kant (bij de video-suggesties) precies tegenovergestelde meningen zien, een video die zou zeggen dat je vorige video absoluut nep is. De mensen die spreken tegen bepaalde procedures van de pandemie, binnen één of twee dagen Facebook zou de video’s censureren en jou, informatie sturen die volgens hun echt of nep is.’
Verder zegt mijn moeder ook te kijken naar de achtergrond van haar bronnen: ‘Ik kijk naar de achtergrond van de mensen die bijvoorbeeld een documentaire maken. Ik kijk niet alleen naar hun eigen achtergrond maar ook naar hun netwerk. Er zijn mensen, waar ik misschien niet mee eens ben, maar hun zijn professionals in het vak. Tijdens de pandemie bijvoorbeeld, er waren aantal artsen die zich hebben uitgesproken tegen bepaalde procedures die de World Health Organization (WHO) heeft gemaakt. Binnen twee dagen zouden hun video’s verdwijnen. Ik vind dat een beetje achterdochtig.’
Bill, WHO & Corona
Bill is de eerste schakel die doet vermoeden dat er meer achter deze Coronacrisis zit. Welke sporen zijn er nog meer?: ‘Ik denk dat het Lubach was die een interessant punt bracht over de WHO, een journalist vroeg de WHO-woordvoerder (de Assistent-Directeur-Generaal) waarom zij niet naar voren brachten hoe goed Taiwan de pandemie bestreed. De woordvoerder bleef antwoorden: ‘Ja China doet heel goed werk.’ De journalist zegt: ‘Nee we praten niet over China maar over Taiwan.’ Zij konden de naam niet eens noemen, dus dat betekent dat het woord van WHO is gekaapt door politieke belangen en dat is zo gevaarlijk want het gaat om onze gezondheid.’ ‘Zijn dat niet verregaande conclusies voor wat misschien een klein voorbeeld lijkt?’, vroeg ik mijn moeder. ‘Het is geen klein voorbeeld want dit weten we al van de Verenigde Naties. Dit is geen plek waar iedereen een stem heeft, maar waar 2 á 3 landen regeren wat lijkt te zijn de Verenigde Naties. Hoe kunnen we vertrouwen dat bepaalde belangen geen voorrang krijgen boven het algemeen belang van iedereen?’
Fishy algoritme
In de tussentijd leiden algoritmes ons naar de verschillende schakels in de theorieën, waar, onwaar, onwaarschijnlijk en waarschijnlijk die wij maken. Mijn moeder is er ook niet ongevoelig voor: ‘Ik geef jou een voorbeeld, er was deze arts in Cuba die ik via via tegenkwam, waarin hij elke dag de namen zou noemen die overleden aan de pandemie en op een moment hij zegt: ‘Wij hebben dit (chloordioxide) gebruikt en het heeft heel goed gewerkt.’ Het was een kleine commentaar in een dertigminuten-durende presentatie. Hij presenteerde elke dag vanuit de Cubaanse overheid. Binnen één maand toen ik hem weer opzocht, waren er allerlei video’s die brachten in twijfel zijn geloofwaardigheid.’
Lubach spreekt over de fabeltjesfuik, een steeds dieper gegraven gat door toedoen van algoritmes, het gat wordt een tunnel, en die brengt je naar een alternatieve wereld. Mijn moeder, hoe kan het ook anders, heeft een andere theorie over deze algoritmes. ‘Iemand uit Venezuela deelde dit filmpje en ik luisterde naar het en ik dacht ik vind deze man (Cubaanse arts) echt redelijk. Ik had hem daarna weken niet gevolgd en toen ik dat weer deed, wat je zegt over algoritme: Ja en nee, die meneer was daar, maar niet meer positief, er waren 10 video’s tegen hem. Zij proberen zijn geloofwaardigheid te breken. ‘
‘Wie was deze Cubaanse arts?’, vroeg ik. Mijn moeder vervolgt: ‘Ik weet niet hoe het werkt in Cuba, als die meneer sprak aan het begin, hij lijkt de vertegenwoordiger van de Cubaanse regering. Het was tegelijkertijd heel eenvoudig, heel vriendelijk. In andere landen spraken ze voor 10.000 doden, hij sprak over mevrouw Ramirez en Meneer Flores. Hij had het over een middel dat ze hebben gebruikt en goed werkte. Daarna kwamen de mensen die hem in twijfel trekken (in de video-suggesties). Er is nog niets geks, twee maanden daarna zie ik hem, hij zegt: ‘…Maar ja natuurlijk volgen wij de maatregelen van de WHO.’ De WHO zegt wij gaan dit zo doen en niet zo. Op een bepaald moment mensen waren zelf oplossingen aan het zoeken, want deze WHO-procedures werkten niet bij de eerste golf. Ik merkte dat deze meneer was aangesproken om duidelijk te maken dat zij de WHO-protocollen volgen. Het kwam zó buiten zijn eigen discourse.’
Terug naar haar theorie: ‘Ik denk dat het misschien anders werkt, dit is alleen mijn eigen theorie. Ik denk dat als jij de sensatiestroom volgt die zij willen, de algoritme werkt. Je krijgt alles wat die stroming te bieden heeft, maar als jij probeert tegen de stroom te gaan…’ Mijn moeder maakt hier onderscheid tussen content die zij gebruikt en de meer sensationele content van sommige complottheorieën. Hierin beschouwt zij door haar gekeurde content als legitiem. De algoritmes voeren haar niet dieper in een grot van fabeltjes, maar werken haar tegen om een sober alternatief geluid te vinden, is haar theorie.
Aard van het beestje
‘Ik denk wel dat andere mensen mij als een complotdenker zien. Voor mij is het heel belangrijk om te merken: niet wat wordt er gezegd, maar wat wordt er niet gezegd. Voor mij is dat heel belangrijk, want mijn vraag is: wie heeft profijt van bepaalde omstandigheden?’
Maar is het niet belangrijk om verschil te maken tussen opportunisme en manipulatie?
‘Voorbeeld: Naomi Klein, zij spreekt misschien al 20 jaar over hoe tragedies worden gebruikt om jouw eigen infrastructuur te brengen in landen. Het is soort van een moment van investering. Ik denk dat veel dingen worden…één ding is gemanipuleerd, andere ding is langzaam een richting opbouwen. Ik denk dat het een jarenlang poging is om dingen een richting op te brengen.’
Zou je niet willen samenkomen met mensen die, zoals jou, dingen in twijfel trekken en een beweging starten?
‘Dan zou ik gaan naar waar Zembla ons zou uitnodigen om te gaan, het is een andere soort groepje mensen…’
Ik denk dat Zembla jou misschien ziet als een complotdenker?
‘Ja ik zou me prettiger voelen bij een samenkomst van mensen die Zembla kijken, dan achter de leuke hooligans die achter Rutte lopen op straat.’
Dus je gelooft niet dat politici in een pedofilie samenzwering zitten, zoals die mensen in het filmpje van Lubach?
‘Het is een land, zij hebben een beeld van zichzelf, maar zij beseffen niet hoeveel corruptie er speelt in zoveel sectoren, want zij gebruiken dit woord niet vaak. Wel bij de VVD een aantal keren, maar normaal zien ze het niet als een rode lijn in dingen. Herinner je niet toen Zalm de informateur was en opeens belastingkorting voor multinationals (afschaffing dividendbelasting) werd besproken, terwijl de vorming van de regering bezig is. Deze meneer is bezig met zijn eigen agenda en hij krijgt dat voor elkaar. Later vroegen alle politieke partijen hoe kwamen jullie opeens met dit idee, terwijl het niet in jullie programma’s stond? Dat is corruptie op zoveel manieren. We spreken over de vorming van een regering en deze man had de rol als mediator, dat was zo illegaal. En niemand van hen dacht dat er is iets irregulier gebeurde…In Holland naïviteit is institutioneel.’
Mijn kant van het verhaal (plottwist)
Plottwist: ik was van plan om een ander soort artikel te schrijven, met meerdere mensen aan het woord, andere complotdenkers, experts en Instagrammedewerkers. Het laatste bleek zelfs onmogelijk, omdat het hun contractueel ontboden wordt.
Ik heb anderhalf uur met mijn moeder gesproken, het ging alle kanten op. Het is uit de context, want ik heb de highlights en de grote lijn gereconstrueerd, maar ik heb wel meer ruimte gelaten voor haar woorden. Het zijn bijna uitsluitend haar woorden. Soms schudde ik mijn hoofd tijdens het interview, maar ik vind haar niet gek. Ik geloof ook dat het de taak is van een journalist om mensen, dingen en ideeën begrijpbaar te maken.
Nieuws is altijd uit de context, daarom is het nieuws. Ik laat haar niet zó lang aan het woord, omdat ik haar gelijk geef. Ik doe het zodat zij, de lezer en ik een context opbouwen van haar denken en doen. We bouwen deze context gezamenlijk en gescheiden, samen omdat zij vertelt, ik reconstrueer en de lezer leest en gescheiden omdat we dit alles begrijpen vanuit onze eigen interpretatie. Uiteindelijk oordeelt de lezer zelf wat het vindt. Op dezelfde manier zoals ik naar haar probeerde te luisteren, om haar te begrijpen. Dat het om mijn moeder gaat is essentieel. Ik ken haar namelijk in zoveel facetten, dat ik haar nooit makkelijk zou kunnen wegzetten als eendimensionaal of gek. Moet dat niet altijd de bedoeling zijn?
Gek is ze dus niet voor mij. Wat ik mij vooral afvroeg na onze gesprek was: hoe kunnen mensen en organisaties verdacht en beschuldigd worden door andere mensen van zulke grote complotten? Sommige mensen en organisaties zijn boven onze hoofden uitgestoken is mijn eerste antwoord. Hoe is Bill Gates zo boven ons uitgestegen dat er mensen zijn die hem verdenken van wereldmanipulatie? Hoe kunnen organisaties zo alomvattend lijken dat zij geen begin of einde kennen? Als je de randen niet kan vinden, dan is de cirkel snel rond. En als de cirkel rond is dan heb je een theorie. Of het klopt is een tweede, ik heb er in ieder geval begrip voor.
Het is natuurlijk geen vrijkaart, maar ik voel wel begrip. Aan de andere kant voelde mijn moeder vooral onbegrip voor de complotactivisten op het Binnenhof, met ook weinig begrip voor hun theorieën. Ik weet niet of we daar de grens moeten trekken. Deze mensen hebben wellicht een nieuw perspectief gevonden waarmee ze naar de wereld kijken. In de sociologie heb je het conflictparadigma die alles verklaart vanuit tegenstellingen en conflicten en misschien is dit de overtreffende trap: het complotparadigma. Ik zeg maar wat.
In ieder geval heb je een spectrum aan complotdenkers, waar de meest extremen dan aandacht krijgen in het nieuws. Maar er is een hoop wat wij kunnen leren uit dit spectrum, er zitten genoeg bruikbare kritische vragen in. ‘Het is bijna een journalistieke zelfmoordactie om over dit onderwerp een uitzending te maken, zo voelt dat’, vertelde onderzoeksjournalist Sanne Terlingen in een making-of video van haar uitzending ‘Glasscherven en duistere rituelen’. Het ging over ritueel misbruik in netwerkverband. Zonder ongegronde aannames te doen en te vervallen in grootse complotconclusies, toonde ze aan dat er in ieder geval politieonderzoek nodig is naar dit onderwerp. De vraag is of wij niet eerder op dit spoor zouden komen als er niet de angst loerde van een journalistieke zelfmoordactie. Dit is een retorische vraag.
Deze volgende vraag is dat niet: hoe gaan we om met sporen en schakels die we bijvoorbeeld vinden op het internet? Is het wijs om de losse eindjes aan elkaar te knopen? Om journalist Olaf Tempelman te parafraseren uit zijn artikel ‘‘Complotten zijn echt, waar denkt u dat die theorieën vandaan komen?’: vergeet je dan niet de pech, toeval, noodlot en menselijke klunzigheid die een groots complot in de weg zou zitten? Precies dat is mijn probleem met het geloven van alomvattende complottheorieën. Uiteindelijk blijven Bill Gates en organisaties vooral menselijk in mijn ogen. ‘Klungels, roddelaars en amateurs’ noemt Olaf de mensen, waar geen één instantie van bespaard blijft.
Prutsers, pipos en klunzen er nog aan toe…Wij komen tekort om de aarde onder de voeten te houden. Desondanks geloof ik dat er meer ruimte moet zijn voor complotdenkers als mijn moeder. Zij kan haar verdenkingen en theorieën niet waarmaken. Het probleem is dat niemand dat kan. Wel is er nieuws, maar dat is altijd uit de context. Het helpt niet dat programmeurs van Facebook niet kunnen worden geïnterviewd door journalisten. Of dat gezondheid niet los te zien is van de economie en politiek. En dat Bill Gates en 5% anderen zo een grote invloed hebben op de wereldeconomie, dat de andere 95% alleen maar kunnen speculeren.
Vervolg
- Het verhaal is nooit af. Welke vervolgvragen komen bij jou op?
- Geloof jij dat er meer ruimte moet zijn voor complotdenkers?
Rellenvantie 